"Het boek biedt een volledig nieuwe kijk op de werkelijkheid van toen", aldus burgemeester Pieter Broertjes, die al tijden uitkijkt naar dit werk. "Over de verschrikkelijke Jodenvervolging, de taaie weerstand van actieve NSB-groepen, het moedige en riskante artsenverzet, en waarom de Duitse Wehrmacht zich zo thuis voelde in Hilversum", licht hij nog nader toe. 

Von Frijtag, verbonden aan de Universiteit Utrecht, voert niet eerder geraadpleegd bronnenmateriaal op. Zij volgt de levenslijnen van verschillende mensen die in de oorlogsjaren in Hilversum waren. Het gaat om een wethouder, een huisvrouw en moeder van zeven kinderen, een Duits-Joodse vluchteling, een commissaris van politie, een NSB'er, mensen van het verzet, een Duitse vrouw, een Joods gezin en scholieren. "Het is de eerste allesomvattende oorlogsgeschiedenis van Hilversum en nog nooit eerder zo integraal beschreven", vertelt Broertjes.

Gekeken naar de weerslag van de bezetting in het alledaagse leven van gewone mensen

Zelf zegt de schrijfster/historicus hier het volgende over: "Ik heb me laten inspireren door recente ontwikkelingen in het internationale onderzoek en gekeken naar de weerslag van de bezetting in het alledaagse leven van ‘gewone mensen’. Maar evengoed hoe lokale verhoudingen en lokale spelers de loop van de bezettingsgeschiedenis beïnvloedden", luiden haar woorden. 

Terug naar het begin

De totstandkoming van het boek kent een lange aanloop. Dat begon eigenlijk al in 2013 toen Museum Hilversum verzelfstandigde. Het museum heeft als taak de geschiedenis van Hilversum te vertellen en heeft zeven jaar terug nadrukkelijk mediacultuur aan historie gekoppeld. Bij het ontwikkelen van de tentoonstelling Oorlog en Vrede in 2015 kwam het museum tot de ontdekking dat er hoofdzakelijk foto's en wat filmpjes zijn over de bevrijding van Hilversum. Er is amper beeldmateriaal over het dagelijkse leven tijdens de bezetting, hoe de oorlog beleefd is aan de binnenkant van de samenleving. 

Vervolgens heeft het museum via een oproep nog levende getuigen geïnterviewd. Dit leidde tot een waardevolle collectie van getuigenissen, maar ook kwam hierdoor aan het licht dat de geschiedenis van Hilversum in oorlogstijd eigenlijk nog helemaal niet systematisch in kaart was gebracht. "Er waren persoonlijke herinneringen, er waren informatieve deelstudies, maar een geïntegreerd verhaal ontbrak. Hiermee ontstond de wens om de geschiedenis opnieuw te laden en nieuwe verbanden te leggen", meldt Museum Hilversum.

Zeven thema's

Dat is de inleiding geweest voor het boek van Von Frijtag. Onder auspiciën van de gemeente Hilversum en het museum is onderzoek verricht door de Opleiding Geschiedenis van de Universiteit Utrecht. Vanaf 2016 is dit onderzoeksproject uitgevoerd door tien studenten, waar de schrijfster de leiding over had. Het boek is verdeeld in zeven thema's: de Joodse gemeenschap, de NSB, het dagelijks leven, de Duitse aanwezigheid, de omroepen en de media, het verzet en het politiek bestuur.


Foto: Collectie Hilversum in de Oorlog

Hilversum heeft een niet zo'n fraaie historie als het gaat om de Tweede Wereldoorlog. Zo is het de eerste middelgrote gemeente met een NSB'er aan het hoofd. Vanaf oktober 1940 zwaaide Ernst von Bönninghausen hier de scepter. Zoals Ad van Liempt, journalist en auteur van oorlogsboeken, vorig jaar in Bibliotheek Hilversum aangaf was deze Hilversumse burgemeester heel ijverig in het opsporen van Joden. Dat zei hij tijdens de boekpresentatie en première van de documentaire over de Hilversumse familie Frank. Daarnaast was Hilversum vanaf het voorjaar 1942 het hoofdkwartier van de Wehrmacht. De gemeente was ook een decor van genocide. Nergens anders in Nederland waren in maart 1941 al de bordjes Voor Joden verboden verplicht geplaatst, meldt het museum.

In mei 2018 gaven twee studenten van de Universiteit Utrecht tijdens een presentatie in Museum Hilversum al eens een klein inkijkje in hun ontdekkingen. Zo is onderzoeker Rein Brobbel in het verhaal van de Wehrmacht gedoken. Hij stuitte op de briefwisseling van Marijke, een vrouw uit Stuttgart, en haar man. Zij is lid van het Rode Kruis en via Den Haag in Hilversum terecht gekomen, waar zij werkt als gastvrouw van de Werhmachtsheim. De plek waar de Duitse soldaten komen om te ontspannen is het geconfisqueerde onderkomen aan de 's-Gravelandseweg 57 (de herensociëteit). In haar brieven aan haar man schetst ze dat ze zich in een Club Med-achtige bestemming bevindt. Ze vindt de villa's mooi, het groen en het kleine centrum. De mensen met wie ze samenwerkt zijn prima en in de Wehrmachtsheim is het gezellig vindt ze, aldus een voorbeeld van het dagelijks leven in Hilversum. 

Uitvergroting

"Een stad op drift is een meeslepend geschreven boek met een intieme kijk in het leven van mensen in bezettingstijd", zegt museum-directeur Stef van Breugel over het boek dat donderdag uitkomt. "Het maakt die geschiedenis niet alleen voelbaar, maar zorgt ook voor een uitvergroting van meer tijdloze morele dilemma's van de moderne samenleving", luidt zijn vervolg. 

Voor de opdrachtgever was het ook belangrijk om jongeren te betrekken bij dit onderzoek. "In de wetenschap dat jongeren niet zo gauw geïmponeerd zijn door feiten, maar inzicht willen hebben in de context hebben we samen met Studio Polat een nieuwe methodiek ontwikkeld waarin jongeren geënthousiasmeerd worden om de geschiedenis te herleven in hun eigen belevingswereld", vertelt Van Breugel. 

(Tekst gaat verder onder de foto)


Foto boekomslag: Museum Hilversum

"In deze nieuwe aanpak staat beeldonderzoek centraal in de vorm van een re-enactment door jongeren zelf geacteerd en geregisseerd. Hiermee worden jongeren op een participerende manier betrokken bij het verhaal van de Tweede Wereldoorlog en worden ze uitgenodigd om hun beeld over het verleden te vernieuwen. Het eerste resultaat ervan was te twee jaar geleden te zien in de buitenexpositie Terug naar 40-45 op de Kerkbrink in Hilversum.

Podcast

Deze nieuwe manier van werken om jongeren via het project Ooggetuigen te betrekken bij het oorlogsverleden is aangeslagen in de rest van het land. Inmiddels geven meer dan duizend scholen in Nederland hier navolging aan. Museum Hilversum, Studio Polat en Von Frijtag hebben een podcast gemaakt over het proces in Hilversum, het onderzoek en herdenken van oorlog. "We kijken hierin terug naar deze unieke combinatie tussen historisch en artistiek onderzoek en komt het hele project samen", geeft Van Breugel aan. De podcast is vanaf morgen te beluisteren via www.museumhilversum.nl.

Tijdens de Bill Minco-lezing op maandag 4 mei zou de boekpresentatie plaatsvinden. Dat is vanwege de coronamaatregelen geannuleerd. Ook de buitententoonstelling gaat om die reden nu niet door. Morgen komt wél Een stad op drift - Hilversum tijdens de Duitse bezetting op de markt. Het boek wordt uitgegeven door Boom op de markt. Het boek kost 29,90 euro en is onder meer te verkrijgen bij Boekhandel Voorhoeve.